ҚОҒАМ

Жаңа заң бойынша балаларды ата-анасынан тартып алуға бола ма?

Авторларды қолдау орталығы

[email protected]

Фото: Bugin.kz/ Айгерім Әділханова

Әр адам қоғамда өзін қауіпсіз сезінуге құқылы. 2024 жылдың 15 сәуірінде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұрмыстық зорлық-зомбылықпен күресуге бағытталған заңға қол қойды. Ол заң туралы жалған ақпарат тарап, ата-аналар тарапынан әбігерлік туындап жатыр. Бұл шынында ақылға қонымсыз заң ба? Бұл заң кімдердің құқығын қорғайды, қандай адамдарға жауапкершілік артады?  Bugin.kz тілшісі қыз-келіншектер құқығын, балалар қауіпсіздігін қорғайтын заң туралы ҚР Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия мүшесі Тоғжан Қожалымен әңгімелесті.

Жаңа заңға сәйкес, Қылмыстық кодекстің 99-бабының 3-бөлігіне өзгерістер енгізілді: енді кәмелетке толмаған баланы – 14 жасқа дейінгі баланы өлтіргені үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру қарастырылған. Бұрын бұл бап бойынша 20 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

Сондай-ақ педофилия үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру тағайындалады. Бала зорлағаны үшін балама жаза болмайды.

16 жасқа толмаған баланы сексуалдық сипаттағы жәбірлегені (ұсыну, тиісу) үшін 200 АЕК (2024 ж. 738 400 теңге) мөлшерінде айыппұл салынады. 200 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстарға тарту немесе 40 күн қамауға алу түрінде жаза қарастырылады.

Сонымен қатар, Қылмыстық кодекске жаңа 313-1 "Өзін-өзі өлтіруді насихаттау" бабы енгізіліп жатыр. Оның мазмұны келесідей:

Өз-өзіне қол жұмсауды насихаттау, яғни қылмыстық құқық бұзушылық белгілері болмаған кезде адамдардың белгісіз бір бөлігін суицидке итермелеу мақсатында кез келген нысандағы ақпаратты қасақана таратқаны үшін жаза тағайындалады.

Бап бойынша ең төменгі жаза – 200 АЕК (2024 жылы 738 400 теңге) айыппұл, ең жоғарысы – 3 жылдан 5 жылға дейін бас бостандығынан айыру.

Енді қылмыстық құқық бұзушылық жасағандарға арнайы талаптар белгіленеді. Сот шешімі бойынша немесе қылмыстық процеске қатысушылардың өтініші бойынша күдікті психологиялық көмекке жүгінуі керек делінген.

Сонымен қатар төмендегі іс-әрекеттерге ішінара немесе толық тыйым салынады:

- жәбірленуші келісім бермесе, іздеу, іздеп бару, онымен байланысуға әрекет жасау;

- атыс қаруын және қарудың басқа да түрлерін сатып алу, сақтау, алып жүру және пайдалану;

- алкогольді, есірткі және психотроптық заттарды тұтыну.

Егер іс тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қатысты болса, сот шабуылдаушыға жәбірленушімен бір үйде/пәтерде тұруға 30 күн бойы тыйым салуы мүмкін. Мақсат – жәбірленушіні қорғау.

Егер күдіктіге қатысты сотқа дейінгі тергеп-тексеру тараптардың татуласуы бойынша тоқтатылатын болса, ол бұрынғысынша айына 1-4 рет профилактикалық әңгімелесу үшін ішкі істер органдарына баруы мүмкін.

Өзін-өзі өлтіруге итермелеу туралы 105-бап жаңа редакцияда "Өзін-өзі өлтіруге итермелеу, өзін-өзі өлтіруге итермелеу немесе өзін-өзі өлтіруге көмектесу" деп жазылады. Ол үшін ең аз жаза – 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеу немесе бас бостандығынан айыру, ең жоғарысы – 5 жылдан 9 жылға дейін бас бостандығынан айыру. Бұған дейін ең жоғары жаза 3 жылдан 8 жылға дейін бас бостандығынан айыру еді.

Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіргені үшін бұдан былай шартты түрде жаза, яғни бас бостандығын шектеу түріндегі жаза қолданылмайды. Енді бұл қылмыс үшін 3 жылдан 8 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.

Дәл осындай қаулы 107-бап – "Денсаулыққа қасақана ауырлығы орташа зиян келтіру" бойынша қарастырылды. Енді 2 жылдан 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы алынып тасталды;

Алғаш рет Қазақстан заңнамасында денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру, мысалы, сыдырма, сызат, көгеру немесе орнынан қозғалу үшін жаза енгізілді. Ең төменгі жаза – 200 АЕК (2024 жылы 738 400 теңге) айыппұл, ең жоғарысы – 2 жылға дейін бас бостандығынан айыру.

109-1-бабы "Ұрып-соғу" 7 жылдан кейін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстен (ӘҚБтК) Қылмыстық кодекске қайтарылды. Дене ауруын тудырған, бірақ денсаулыққа жеңіл зиян келтірмеген ұрып-соғу немесе басқа да зорлық-зомбылық әрекеттерін жасағаны үшін ең төменгі айыппұл 80 АЕК ең жоғары мөлшері шамамен 100-200 АЕК айыппұлды құрайды. Немесе 100 сағаттан 200 сағатқа дейін қоғамдық жұмыстарға тарту не 50 тәулікке дейін қамауға алу шаралары қолданылады.

Қазір Қылмыстық кодексте азаптау жүйелі түрде ұрып-соғу емес, "жәбірленушіні азаптау мақсатында ерекше қатыгездікпен жасалған зорлық-зомбылық әрекеттері, келеке-мазақ ету" ретінде сипатталады. Ең жоғары жаза – 4 жылдан 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылады.

Әкімшілік кодексте не өзгереді?

Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте "Кәмелетке толмағанды ​​қорлау (қорлау, киберқорлау)" 127-2 бабы пайда болады. Бұрын мұндай құқық бұзушылықтар Қазақстанда жазаланбаған. Бап бойынша ең төменгі жаза – 10 АЕК көлемінде айыппұл (2024 жылы 36 920 теңге). Егер әрекет қайталанса, айыппұл 30 АЕК (110 760 теңге) дейін өседі. Егер 12-16 жас аралығындағы бала бұзақылық жасаса, оның ата-анасына ескерту немесе 10 АЕК көлемінде айыппұл салынады.

Жолаушыларды тасымалдауға қойылатын талаптарды сақтамау туралы 593-бап мынадай мазмұндағы 1-1-бөлікпен толықтырылады:

Ата-анасының немесе заңды өкілінің еріп жүруінсіз жүрген 16 жасқа толмаған адамды қоғамдық көліктен мәжбүрлеп түсіругені үшін автобус жүргізушісіне 5 АЕК (2024 жылы 18 460 теңге) көлемінде айыппұл салынуы мүмкін.